2026-07-25 ALEJA W KRAJOBRAZIE MIASTA NA PRZYKŁADZIE BOLONII

Mateusz Matuszewski

Bolonia w okresie letnim należy do najcieplejszych dużych miast Włoch. Podobnie jak Parma i Modena położona jest w północnych Włoszech, na północ od Apeninów i na południe od Alp, na obszarze Niziny Padańskiej. Takie położenie sprzyja latem akumulacji gorącego i wilgotnego powietrza, ponieważ otaczające pasma górskie ograniczają jego wymianę, powodując częste i długotrwałe fale upałów.

Analogicznym przykładem w Polsce jest Wrocław, który ze względu na położenie na Nizinie Śląskiej oraz częściową osłonę ze strony Sudetów należy do najcieplejszych dużych miast w kraju. Trzeba jednak podkreślić, że występują wyraźne różnice wynikające z odmiennego klimatu oraz niższych wartości temperatur notowanych w Polsce w porównaniu z Bolonią.

Podczas wykonywania zdjęć w dniu 7 lipca 2026 roku temperatura maksymalna w Bolonii wynosiła 35°C. W ciągu kolejnych siedmiu dni wartości temperatur maksymalnych przedstawiały się następująco: 8 lipca – 38°C, 9 lipca – 34°C, 10 lipca – 35°C, 11 lipca – 36°C, 12 lipca – 34°C, 13 lipca – 33°C oraz 14 lipca – 32°C. Dane te potwierdzają wcześniej opisane uwarunkowania geograficzne miasta, a także wskazują na zasadność stwierdzenia, że Bolonia w okresie letnim należy do jednych z najcieplejszych dużych miast we Włoszech.

Poruszanie się po mieście ułatwiają portyki, z których Bolonia słynie i które stanowią jeden z jej najbardziej rozpoznawalnych symboli, na stałe wpisanych w historyczny i kulturowy krajobraz miasta. Sieć bolońskich portyków ma łączną długość około 62 km, z czego znaczna część znajduje się w historycznym centrum. Spośród całej sieci 12 zespołów portyków zostało wyodrębnionych i wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Oprócz portyków poruszanie się po mieście ułatwiają aleje, które są istotnym elementem kształtującym przestrzeń miejską, przyczyniającym się do poprawy warunków życia w mieście.

Aleja jest charakterystycznym układem zieleni stanowiącym drogę kołową lub pieszą prowadzącą pomiędzy równoległymi rzędami drzew. Stanowi również element kompozycji krajobrazowej, pełniący funkcje estetyczne i środowiskowe, a także poprawiający warunki użytkowania konkretnej przestrzeni.

Intensywna działalność człowieka doprowadziła do wykształcenia się niekorzystnych warunków środowiskowych, takich jak złe warunki glebowe, zanieczyszczenie gleby, wody i powietrza oraz wysokie temperatury co ma negatywny wpływ na żyjące w nim rośliny. W Bolonii poszczególne aleje tworzą drzewa o naturalnym pokroju, reprezentujące gatunki rodzime i obce, które zostały dobrane odpowiednio do warunków miejskich.

Pierwsze cztery z przedstawionych alei znajdują się poza historycznym centrum, w dzielnicy Costa-Saragozza. Obejmują one następujące ulice wraz z odpowiadającymi im gatunkami drzew:
1. Via Rodolfo Audinot – Celtis australis (wiązowiec południowy)
2. Via Alessandro Guidotti – Aesculus hippocastanum (kasztanowiec biały)
3. Via Giuseppe Galletti – Tilia x europaea (lipa holenderska)
4. Via Francesco Roncati – Tilia x europaea (lipa holenderska)

Kolejne trzy aleje zlokalizowane są w historycznym centrum miasta. Podobnie jak w poprzednim przypadku, obejmują one następujące ulice wraz z odpowiadającymi im gatunkami drzew:
5. Via Alessandro Cadivilla – Platanus x hispanica (platan klonolistny)
6. Via Garibaldi – Magnolia grandiflora (magnolia wielkokwiatowa)
7. Piazza Calderini - Ginkgo biloba (miłorząb dwuklapowy)

Oprócz wymienionych, na terenie miasta znajduje się większa liczba alei, a podane przykłady zostały wybrane w celu przedstawienia wartościowej przestrzeni miejskiej z uwzględnieniem różnorodności występujących w niej gatunków.

Na terenie miasta znajdują się również inne tereny zieleni, takie jak skwery i parki m.in. Piazza Cavour i Giardini Margherita. Wszystkie tereny zieleni są bardzo dobrze utrzymane i stanowią wizytówkę miasta, co jest dowodem wysokiej świadomości władz miejskich w zakresie kształtowania terenów zieleni oraz ich korzystnego wpływu na jakość życia mieszkańców.

Poza licznymi alejami, na szczególną uwagę zasługuje ścieżka rowerowa otaczająca miasto, wytyczona wzdłuż dawnych murów miejskich. Tworzy ona współczesną arterię miejską, która ułatwia poruszanie się po mieście w korzystnych warunkach. Ścieżka rowerowa przebiega pomiędzy dwupasmowymi drogami samochodowymi, posiada własną sygnalizację świetlną oraz dwukierunkową organizację ruchu. Na całej długości towarzyszy jej aleja, której skład gatunkowy zmienia się na poszczególnych odcinkach. Obecność drzew, w tym wypadku odpowiednio dobranych gatunków o naturalnym pokroju, a także ich odpowiednie nasadzenie oraz pielęgnacja zapewniają korzystne warunki do poruszania się po mieście podczas największych upałów.

Gatunkami tworzącymi aleje w Bolonii są przede wszystkim: Celtis australis (wiązowiec południowy), Aesculus hippocastanum (kasztanowiec biały), Platanus x hispanica (platan klonolistny) oraz Tilia x europaea (lipa holenderska).

Do innych gatunków występujących na terenie miasta, rosnących pojedynczo, zarówno w przestrzeni publicznej jak i prywatnej przede wszystkim należą: Cedrus deodara (cedr himalajski), Cedrus libani (cedr libański), Platanus x hispanica (platan klonolistny), Magnolia grandiflora (magnolia wielkokwiatowa), Cupressus sempervirens (cyprys wieczniezielony), Pinus pinea (sosna pinia), Olea europaea (oliwka europejska), Fraxinus ornus (jesion mannowy), Ginkgo biloba (miłorząb dwuklapowy), Styphnolobium japonicum (perełkowiec japoński), Laurus nobilis (wawrzyn szlachetny) oraz Ficus carica (figowiec owocowy).

Charakterystycznym zjawiskiem dla wielu włoskich miast jest ograniczona obecność drzew w ścisłym historycznym centrum. Podobną sytuację można zaobserwować w Bolonii na Piazza Maggiore. Choć na centralnym placu drzewa nie występują, pozostałe części miasta wyróżniają się ich dużą liczbą. Oznacza to, że obecność drzew w ścisłym historycznym centrum nie jest jedynym czynnikiem decydującym o atrakcyjności miasta w kontekście zieleni miejskiej. Kwestia obecności drzew na placu lub rynku jest interesująca ze względu na wspomniany wcześniej przykład Wrocławia, gdzie w ostatnim czasie na wrocławskim rynku pojawiły się drzewa. Każdy przypadek należy jednak analizować indywidualnie, uwzględniając lokalne warunki, rozmieszczenie, udział oraz jakość zieleni. Obecność drzew na rynku może być konieczna, jeżeli w innych częściach miasta brakuje zieleni. Z kolei może okazać się zbędna, jeśli jej ilość w pozostałych częściach miasta jest wystarczająca.

W Bolonii, poza Piazza Maggiore, udział zieleni jest bardzo duży, zwłaszcza tej najbardziej wartościowej, czyli starodrzewu. Rosną tam zarówno gatunki rodzime, jak i obce, odpowiednio dobrane do lokalnych warunków. Drzewa zachowują naturalny, charakterystyczny dla danego gatunku pokrój, co wpływa zarówno na ich estetykę, jak i estetykę całej przestrzeni miejskiej. W krajobrazie Bolonii dominują drzewa o naturalnych formach wzrostu, bez stosowania sztucznych form koron, takich jak drzewa szczepione o koronach kulistych, które mogą negatywnie wpływać na estetykę. Gatunki takie jak Catalpa bignonioides „Nana” (surmia bignoniowa „Nana”), Acer pseudoplatanus „Globosum” (klon pospolity „Globosum”), Robinia pseudoacacia „Umbraculifera” (robinia biała „Umbraculifera”) i im podobne nie występują w krajobrazie miejskim Bolonii. Sprzyja to kształtowaniu charakterystycznego, tożsamego z miejscem krajobrazu zarówno kulturowego, jak i naturalnego. Funkcję ozdobną w mieście pełnią przede wszystkim duże drzewa o naturalnym pokroju, co jest szczególnie istotne, ponieważ oprócz estetyzacji przestrzeni miejskiej pełnią one również inne znaczące funkcje środowiskowe.

Estetyka odgrywa w tym przypadku istotną rolę, ponieważ drzewa sędziwe są silnie związane z zabytkową tkanką miasta i współtworzą jego charakterystyczny krajobraz. Czas w przypadku sztuki ogrodowej, tak samo jak w przypadku innych dziedzin twórczości człowieka jest czynnikiem wartościującym, dlatego drzewa sędziwe są szczególnie atrakcyjne. W tym kontekście estetyka, rozumiana jako dziedzina kształtująca wrażliwość i świadomość odbioru piękna, odgrywa ważną rolę w postrzeganiu przestrzeni. Kontakt z dziełem, zarówno artystycznym, jak i przyrodniczym, sprzyja rozwojowi kultury estetycznej oraz indywidualnej percepcji piękna. Refleksja estetyczna pozwala pogłębić przeżycia związane z odbiorem krajobrazu, kształtując świadome uczestnictwo w kulturze wizualnej. Estetyczne wartości otoczenia oddziałują na komfort psychiczny człowieka, a ponieważ umysł reaguje na to, co widzi, przebywanie w zadbanej przestrzeni wpływa na człowieka w sposób pozytywny. Istotne jest, aby wszystkie działania podejmowane w przestrzeni miejskiej miały wartość dodatnią, a przy doborze gatunków należy kierować się zarówno estetyką, jak i funkcjami pełnionymi przez rośliny, co jest istotne ze względu na jakość życia mieszkańców, a także innych organizmów żyjących w mieście.

Drzewa stanowią element błękitno-zielonej infrastruktury, a koszty jej utrzymania są niewielkie w stosunku do korzyści, jakie przynosi. Im większe drzewo, a tym samym większa powierzchnia biologicznie czynna, tym większą wartość przyrodniczą reprezentuje oraz tym skuteczniej pełni funkcje środowiskowe, między innymi obniża temperaturę poprzez zacienianie i proces transpiracji. Ma to szczególne znaczenie w dobie zmian klimatu, nasilającego się efektu miejskiej wyspy ciepła oraz coraz częściej występujących fal upałów. Jest to wyjątkowo istotne w kontekście obserwowanych w ostatnich latach rekordowych temperatur notowanych w wielu krajach Europy, w tym w Bolonii i w Polsce. Korzyści te obejmują również ograniczanie zanieczyszczeń powietrza, zwiększanie retencji wód opadowych oraz poprawę jakości środowiska miejskiego. Z tego względu zachowanie alei oraz pojedynczych drzew ma istotne znaczenie dla funkcjonowania miast, zwłaszcza w sytuacji postępującego zmniejszania liczby drzew sędziwych w przestrzeni miejskiej.

W Bolonii duże drzewa o rozmiarach pomnikowych występują w bezpośrednim sąsiedztwie domów, podczas gdy w Polsce jest to rzadkie zjawisko, przy czym wyjątek stanowią między innymi historyczne dzielnice willowe większych miast, tak jak we Wrocławiu, m.in. Biskupin, gdzie zachowały się nasadzenia z okresu przedwojennego wykonane przez ówczesnych właścicieli. W Polsce w większości przypadków duże drzewa można spotkać na terenach publicznych, takich jak arboreta, ogrody botaniczne, parki miejskie, parki zdrojowe i parki pałacowe. W Bolonii sytuacja wygląda inaczej, a drzewa o podobnych rozmiarach i wartości przyrodniczej jak te występujące w przestrzeni publicznej rosną również na terenach prywatnych. W krajobrazie Bolonii dominują drzewa dojrzałe, natomiast nowych nasadzeń jest niewiele, ponieważ przestrzeń miasta wypełniają drzewa stare, często rosnące w tym samym miejscu od wielu pokoleń i na stałe wpisane w krajobraz.

W Bolonii na szczególną uwagę zasługuje stan zdrowotny drzew. Są one otoczone właściwą opieką, zgodną z zasadami sztuki ogrodowej. Sposób pielęgnacji drzew, który zgodnie z ogólnie przyjętymi wytycznymi ogranicza się do niezbędnego minimum, umożliwia im osiągnięcie rozmiarów i pokroju właściwych dla danego gatunku, a także korzystnie wpływa na ich zdrowotność. Drzewa nie są poddawane powszechnej w Polsce praktyce ogławiania, która ze względu na fizjologię drzewa prowadzi do osłabienia jego kondycji, a w konsekwencji do stopniowego zamierania. Należy pamiętać, że ogławianie stanowi formę niszczenia drzew i jest niezgodne z przepisami ustawy o ochronie przyrody z 2004 roku, która uznaje usunięcie ponad 30% korony drzewa za jego zniszczenie.

Podejście do drzew obserwowane w Bolonii wynika z uwarunkowań historycznych, wysokiej świadomości społecznej, estetyki oraz konsekwentnie realizowanych zasad kształtowania przestrzeni miejskiej. Preferowane są drzewa o naturalnym pokroju, których forma odpowiada cechom właściwym dla danego gatunku. Takie podejście sprzyja zachowaniu wysokich walorów krajobrazowych oraz pełnemu wykorzystaniu funkcji środowiskowych drzew. Przykład Bolonii pokazuje, że należy na nowo zdefiniować pojęcie nowoczesności w kształtowaniu zieleni, które powinno opierać się przede wszystkim na ochronie istniejących drzew.

Piotr Gach w imieniu Mateusza Matuszewskiego

1 Via Rodolfo Audinot – Celtis australis (wia?zowiec południowy) fot. Mateusz Matuszewski.

2 Via Alessandro Guidotti – Aesculus hippocastanum (kasztanowiec biały) fot. Mateusz Matuszewski.

3 Via Giuseppe Galletti – Tilia x europaea (lipa holenderska) fot. Mateusz Matuszewski.

4 Via Francesco Roncati – Tilia x europaea (lipa holenderska) fot. Mateusz Matuszewski.

5 Via Alessandro Cadivilla – Platanus x hispanica (platan klonolistny) fot. Mateusz Matuszewski.

6 Via Garibaldi – Magnolia grandiflora (magnolia wielkokwiatowa) fot. Mateusz Matuszewski.

7 Piazza de’ Calderini – Ginkgo biloba (miłorza?b dwuklapowy) fot. Mateusz Matuszewski.

Wstecz